« دل‌مشغولی‌های فراموش شده‌ی یک دیکتاتور پیر | Main | بهاریه »

دوباره از نگاهي ديگر

مروري بر انتشار آثار ولف به زبان فارسي
سيد مصطفي رضيئي

منتشر شده در سالنامه ی روزنامه ی کارگزاران. صفحه ی هشتاد و یک

ويرجينيا ولف يك اسم كلاسيك در زبان ادبيات جهان انگليسي زبان است. زني كه در نيمه‌ي اول قرن بيستم،‌ در ميان كساني بود كه ادبيات جهان را متحول ساختند و نام‌اش به عنوان يكي از نويسندگان مهم عصر مدرنيسم به ثبت رساند. نه رمان به قلم او منتشر شد، بيش از بيست داستان كوتاه و چهل مقاله. اينكه چه زماني براي اولين بار نام ولف در زبان فارسي آمد، خيلي مشخص نيست، ولي مي‌دانيم كه در دهه‌ي پنجاه، پرويز داريوش، ترجمه‌اي از «خانوم دالووي» او را به بازار فرستاد. بعد‌ها، صالح حسيني، ترجمه‌اي از «به سوي ‍ فانوس دريايي» را منتشر ساخت و بعد‌ها، صفورا نوربخش،‌ ترجمه‌ي درخشان خويش از «اتاقي از آن خود»‌ را به بازار فرستاد. از اواسط سال هشتاد و پنج بود كه يك خبر در اخبار كتاب چرخيد:‌ مهدي غبرايي دست به ترجمه‌ي «موج‌ها»ي ولف زده است (البته در آن روز‌ها از كتاب با نام ‍ِ «خيزاب‌ها» نام مي‌برد.) اما پيش از آن‌كه ترجمه‌ي غبرايي به دست ناشر برسد، از آغاز سال هشتاد و شش، بازار كتاب ايران شاهد يك تحول گسترده بود:‌ چهار اثر ديگر از ولف به بازار آمدند. به جز كار روي‌ رمان‌ها، فرزانه قوجلو، ترجمه‌يي از داستان‌هاي كوتاه ‍ِ ولف را با نام ِ‌ «بانو در آيينه»‌ به بازار فرستاد و در همان حال خبر رسيده كه ترجمه‌ي مقاله‌هاي ولف (در زمينه‌ي ادبيات و نقد ادبي)‌ نيز در دست ترجمه است (تا كنون خبري از چاپ آن به دست‌مان نرسيده است.)‌

در حقيقت، اسفند هشتاد و پنج بود كه رمان «سال‌ها» با ترجمه‌ي فرهاد بدري‌زاده، مجوز نشر گرفت و در بهار سال هشتاد و شش در بازار كتاب پخش شد. كليد كار روي ولف خورده بود. خبر خوبي بود. اما وقتي تاثيرگذار‌تر شد كه چهار كتاب ديگر ولف به فاصله‌ي كوتاهي به بازار آمدند:‌ اول «اورلاندو» كه با ترجمه‌ي فرزانه قوجلو منتشر شد و بعد كتاب مدت‌ها انتظار كشيده شده، «موج‌ها» كه با ترجمه‌ي مهدي غبرايي (مترجم پركار كشور كه ده‌ها عنوان كتاب مهم را تاكنون به نام خويش به بازار فرستاده و بار‌ها در مصاحبه‌هاي گوناگون ِ خويش عنوان كرده كه اين ترجمه، يكي از بهترين‌ ترجمه‌هايش است و با ورق زدن كتاب مي‌توان حرف‌اش را تاييد كرد كه ترجمه‌اي متناسب از كتاب ولف عرضه كرده است) و بعد «خانم دالاوي» اين بار با ترجمه‌ي خجسته كيهان و به دنبال همه،‌ «بانو در آيينه» شامل بر داستان‌هاي كوتاه. در اين ميان،‌ خجسته كيهان، ترجمه‌ي خويش از «يادداشت‌هاي روزانه‌ي ويرجينيا ولف» را هم منتشر ساخت.

در اين ميان بايد به نام علي دهباشي،‌ اشاره‌اي مستقيم داشت: او بود كه اولين بار با ويژه‌نامه‌ي مجله‌ي «سمرقند» به معرفي گسترده‌ي ويرجينيا ولف به زبان فارسي پرداخت و سپس ويژه‌نامه‌ي قطوري را در «بخارا» منتشر ساخت و حالا خبر از در نوبت چاپ قرار گرفتن ويژه‌نامه‌ي سوم، باز هم در «بخارا» مي‌رسد. موجي كه در چاپ آثار ولف به راه افتاده هنوز ادامه دارد و خبر از ترجمه و چاپ كتاب‌هاي ديگري از ولف نيز مي‌رسد كه احتمال در سال هشتاد و هفت به بازار خواهند آمد. «سه گيني» را گلبرگ برزين در دست ترجمه دارد و «گزين‌گويه‌ها» را ناهيد طباطبايي و «ميان پرده‌ها» (در حقيقت «بين دو پرده‌ي نمايش») را فرزانه قوجلو منتشر خواهد كرد. علي دهباشي در گفت‌و‌گويي كوتاه با خبرگزاري شهر عنوان كرده كه دنبال پيدا كردن مترجم براي رمان ‍ِ «اتاق جيكوب» و هم‌چنين «نامه‌ها»ي اين نويسنده نيز مي‌گردد و اين آثار نيز به زودي در دست‌رس ما قرار خواهند گرفت. در اين ميان چاپ دوم از زندگي‌نامه‌ي مشهور «ويرجينيا ولف» به قلم ِ كوينتن بليك، بعد از سال‌ها ناياب بودن به بازار راه يافت.

اما اين‌كه چرا بعد از گذشت شش دهه از خود‌كشي ولف، با وجود اينكه او يك آدم ناشناس نبود، دست به ترجمه و كار روي آثار او، آن هم به اين صورت گسترده زده شده است، سوالي است كه بايد روي آن فكر كرد. ويرجينيا ولف يكي از تاثيرگذارترين نثر‌ها را در زبان انگليسي دارد و نوشته‌هاي او الهام بخش نويسندگان و شاعران و زنان بسياري بوده‌ است. در اين ميان ايران تنها در رويكردي دوباره به ولف نبوده است. سال دو هزار،‌ جايزه‌ي پوليتزر براي ادبيات،‌ به رمان ‍ ِ «ساعت‌ها» نوشته‌ي مايكل كانينگهام رسيد و در سال دو هزار و دو فيلم مشهوري به همين نام ساخته شد كه جايزه‌هاي اسكاري را هم از آن خويش كرد. دنيا دوباره به ولف روي آورده است و ايران در اين ميان تنها نيست. ما دوباره به ياد آورده‌ايم كه چقدر تنها شده‌ايم و چقدر نياز داريم تا به خودمان فكر كنيم. شايد اين جوابي بر اين باشد كه چرا اين موج از آثار ولف به بازار ما راه يافته‌اند.

از ديدگاهي ادبي، خبر خوبي است كه كاري منجسم روي انتشاري كامل از آثار ولف دارد انجام مي‌شود و تعدادي از بهترين‌هاي او به بازار راه يافته‌اند. اما اين نگراني هم پيش مي‌آيد كه چگونه روي نثر سنگين ولف كار كرده‌اند و چگونه اثري به دست ما رسيده است. اين نگراني جدي است. ولف ساده كار نمي‌كند. در اولين نگاه،‌ بايد اين مسئله را براي خودمان روشن كنيم كه قرار نيست نثر ولف را به همان زيبايي و خوبي كار انجام شده در زبان انگليسي بتوان به زبان فارسي انجام داد. اين كار غيرممكن است. تنها مي‌شود به نثر ولف نزديك شد. و ترجمه‌هايي كه در سال گذشته به بازار آمدند،‌ تقريبا همگي در اين موضوع مشترك هستند كه ترجمه‌شان قابل خوانده شدن است. در چند مورد مثل «موج‌ها» يا «بانو در آيينه» اثر عرضه شده واقعا خوب است.

مي‌شود اميدوار بود كه كار ويرجينا ولف به يك سرانجام برسد و مي‌شود اميدوار بود كه گروه‌هاي ترجمه باز هم تشكيل شوند تا فقط با هدايت يك يا چند نفر، آثار گران‌قدري كه در ادبيات جهان وجود دارند و هنوز به فارسي درنيامده‌اند را در دستان خود داشته باشيم. اتفاقي كه در سال هشتاد و شش براي ولف شروع شد، يك اتفاق واقعا مهم است. اتفاقي كه بايد آن را قدر نهاد و به آن اهميت داد. اتفاقي كه دنبال شدن‌اش واقعا يك خبر خوب براي زبان و فرهنگ فارسي است.