« نگارش ِ سه نفره | Main | شب‌نشینی غول‌ها »

اتاقی از آن ِ خود – 4

در ستایش لحظه‌های گذرا
- دنیای داستان‌های کوتاه –

منتشر شده در روزنامه کارگزاران - یکشنبه نوزده اسفندهشتاد شش

سید مصطفی رضیئی

بانو در آیینه. ویرجینیا ولف. فرزانه قوجلو. چاپ اول:1386. تهران: انتشارات نگاه. 2000 نسخه. 252 صفحه. 3000 تومان.

تصویر

«اما او نمی‌توانست بخوابد. همین طور چمباتمه زده روی تختخواب نشست، مثل ِ یک خرگوش ِ صحرایی. چراغ را خاموش کرده بود اما چراغ خیابان کمی سقف را روشن می‌کرد و درخت‌های بیرون شبکه‌ای تور مانند روی سقف درست کرده بودند؛ انگار بیشه‌ای پر سایه روی سقف باشد و رزالیند در آن جا سرگردان بود، می‌چرخید، می‌جنبید، بیرون می‌رفت و داخل می‌شد، می‌چرخید و می‌چرخید، شکار می‌کرد، شکار می‌شد، زوزه‌ی سگ‌های شکاری را می‌شنید و در شیپور‌ها می‌دمیدند ... تا آن که مستخدم پرده‌ها را پس زد و چای صبحانه را آورد.» (صفحه‌ی 194 کتاب.)

در ستایش عبور

ویرجینیا ولف را در چند دنیای کاملا متفاوت،‌ اما در ارتباط با هم می‌توان بررسی کرد: دنیای مقاله‌ها، از اولین کار‌های چاپی تا آخرین مقالات. دنیای رمان‌ها. دنیای خاطرات، مکاتبات و یادداشت‌های شخصی. و سرانجام، دنیای ‌ِ‌ داستان‌های کوتاه. می گیوند ولف در حین کار‌های روزمره، هر وقت ایده‌ای به ذهن‌اش می‌رسید، آن را یادداشت می‌کرد و هر وقت مجله‌ای از او داستانی می‌خواست، ایده را پرورش می‌داد و داستانی می‌آفرید. نمی‌شود از درست بودن این موضوع کاملا مطمئن بود (شاید بعضی وقت‌ها این کار را می‌کرد) اما از یک چیز مطمئن هستیم: داستان‌های کوتاه ولف جزو مهم‌ترین آثار مکتوب دنیای داستان کوتاه، در نیمه‌ی اول قرن بیستم به شمار می‌روند.

دنیای داستان‌های کوتاه خانوم ولف، همانند دنیای رمان‌هایش است، در ابعادی کوچک‌تر. اگر در یک رمان مثل «خانوم دالووی» این قدر فرصت هست تا با خیالی راحت بتوانی در خیابان‌های لندن قدم بزنی و فکر کنی، در داستان‌های کوتاه هم موارد مشابه‌ای رخ می‌دهد، اما در ابعادی صرفا کوچک‌تر. یک قطار در حال سفر، یک تفکر روی صندلی قطار. رو‌به‌روی شومینه و خیره بر دیوار. یا حتا پرو‌ژه‌های بزرگ‌تر:‌زندگی یک زوج از ازدواج تا طلاق، در سمبلیک‌ترین شکل ممکن. یک گروه از دختر‌های فمینیست که چند سالی جلسه‌هایی تشکیل می‌دهند. یا حتا فقط تصویر‌های گذرا و لحظه‌ای:‌اشباحی که در خانه می‌گردند. روایت‌ها متفاوت‌اند. داستان‌ها، هر کدام، دنیای خاص خود را دارند. فرم هر بار تغییر می‌کند:‌ولی ویرجینیا ولف ورای همه چیز ایستاده است و نگاه‌مان می‌کند: داستان‌ها در ستایش عبور لحظات هستند. در ستایش فکر. و در ستایش زندگی.

دنیای ِ این سوی دیوار، دنیای ِ آن سوی دیوار

خانوم ولف، در بیشتر نوشته‌هایش، سعی در به انجام رساندن یک ماموریت مهم دارد: کنار زدن نقاب ِ روی ِ صورت آدم‌ها و آشکار کردن آن چه واقعا در درون دارد روی می‌دهد. مهم نیست آن آدم که باشد: ورای صورت یک جواهرفروش مغرور و ثروتمند، یا ورای صورت یک پیرزن نشسته روی صندلی که دارد دستان گذشته‌ها را تعریف می‌:ند، یا داستان سیاست‌مدار مشهوری که زن‌اش در یک صانحه‌ی رانندگی کشته شده است. ورای صورت همه‌ی ِ آدم‌ها یک جور تنهایی هست. و یک ترس. و یک جور احتیاج به فریاد، یک نعره‌ی بلند، از ته وجود، تا خودت را آزاد کنی. راوی‌های داستان‌ها، در دنیای بیرونی فقط یک ظاهر دارند و در دنیای درون، در آن سوی دیوار، آدم ِ‌ دیگری هستند. ویرجینیا، مغموم، روی دیوار نشسته و هر دو آدم را نقش می‌زند. کاری که ولف می‌کند خارق‌العاده است. چیزی می‌سازد شبیه به زندگی، زندگی خودمان.

برای همین هم داستان‌های کوتاه ولف، واقعا مهم هستند. از یک سو، نمونه‌های کاملی هستند از داستان ِ کوتاه ِ‌ مدرن. «دوشس و جواهرفروش» «ارثیه» و یا «لاپین و لاپیونا» نمونه‌هایی کامل در روایت، فرم، زبان، نثر، تدوین و ... هستند که سال‌هاست در دانشگاه‌های جهان تدریس می‌شوند. از سویی دیگر، این نوع روایت زندگی راوی‌ها، نه فقط در زمان خود ولف بدیع بودند‌، که هنوز هم تازه‌گی و طراوت خود را حفظ کرده‌اند. و سرانجام، این خواننده است که زندگی خودش را در داستان‌ها می‌يابد. برای همین هم هست که هر چه سن بیشتری از خواننده گذشته باشد، بیشتر با داستان‌ها ارتباط برقرار می‌کند.

بانو در آیینه به روایت فرزانه قوجلو

فرزانه قوجلو، کار مهمی را تمام کرده است. از یک طرف کاری قابل خواندن در ترجمه، که با توجه به ظرافت‌های نثر ولف، جای تبریک دارد. کسی انتظار ندارد بتوان ویرجینیا ولف را در زبان فارسی نوشت. غیرممکن است. به خانوم ولف فقط می‌شود نزدیک شد و می‌توان با خیالی راحت عنوان کرد که خانوم قوجلو به ویرجینیا ولف نزدیک شده است. اما کار هنوز کامل نیست. در مقدمه گفته شده کتاب بر کل داستان‌های کوتاه ولف شامل می‌شود. این چنین نیست. به عنوان مثال داستان ِ «خانوم دالووی در خیابان باند» در کتاب نیست. کتاب را بیشتر به عنوان مجموعه‌ای از بهترین‌های ولف قبول کنیم بهتر است تا به عنوان مجموعه‌ای کامل از داستان‌های او.

انتشار «بانو در آیینه» به زبان فارسی، خبر مهمی است. داستان‌های کتاب ارزش مطالعه، بحث و تفکر را دارند. خیلی روی آن‌ها می‌شود کار کرد. و این واقعیت از آن ِ ولف است: زنی که می‌نوشت. می‌آموخت و در دنیای سرد‌اش، آرامشی جز ادبیات را نداشت تا به ما هدیه دهد. و این کار را کرد. زنی که بزرگ بود، اما خودش را جدی نمی‌گرفت: نوشته‌هایش، فقط نوشته‌هایش برایش جدی بودند. خانوم ولف هنوز چیز‌ها دارد که به ما بیاموزد.

تصویر

«اصل‌اند یا بدل؟» الیور در همان حالی که در اتاق خود را می‌بست از خود پرسید. آن جا بودند. ده مروارید روی کاغذ جوهر خشک‌کن روی میز. آن را نزدیک پنجره برد. در برابر نور زیر ذره‌بین خود گرفت ... پس این قارچی بود که او از دل خاک بیرون کشیده بود! تا مغزش گندیده بود – تا ته گندیده بود!

آهی کشید «مادر مرا ببخش» دست‌هایش را بالا آورد انگار از پیرزن تصویر طلب بخشش می‌کرد. و بار دیگر پسر بچه‌ای شد که در کوچه‌ای که یکشنبه‌ها سگ‌های دزدی را می‌فروختند.

در حالی که کف دست‌هایش را روی هم قرار می‌داد به نجوا گفت «چون که آخر هفته‌ی طولانی در پیش داریم.»
(صفحه‌ی 117 کتاب.)

ارسال نظر

Name:

Email Address:

URL:

Remember personal info?

Comments: (you may use HTML tags for style)