« مروری بر كتاب «مرگ قسطی» | Main | مروری بر کتاب ِ «خیانت و دو نمایش‌نامه‌ی دیگر» »

مروری بر «رویای آدم مضحک» نوشته‌ی فیودور داستایفسکی

مصطفی رضیئی- روزنامه‌ی تهران امروزـ هشت بهمن هشتاد و شش

فهرست:‌ سخن مترجم – آقاي پروخارچين – پولزونكوف – دزد شرافتمند – درخت كريسمس و ازدواج – ماري دهقان – كروكوديل – روياي آدم مضحك – تقويم زندگي داستايفسكي

داستايفسكي را بيشتر با رمان‌هاي قطور‌ش در ايران مي‌شناسند: جنايت و مكافات، ابله، شياطين، برادران كارامازوف و... ولي او به جز اين شاهكار‌هاي درخشان خويش، دستي هم در نوشته‌هاي كوتاه‌تر داشته است؛‌ داستان‌هايي كوتاه يا نيمه بلند كه نمونه‌هايي از آنها را رضا رضايي گرد‌آورده و توسط نشر ماهي به بازار كتاب ايران فرستاده است. كتابي كوچك و جمع و جور كه بيشتر به دنبال خواننده عام‌پسند‌تر است، خواننده‌اي كه ترجيح مي‌دهد به جاي كتاب‌هاي قطور، وقتش را روي داستان‌هايي كوتاه‌تر و ساده‌تر بگذارد.

داستان‌هايي كه از داستايفسكي در اين كتاب آمده‌اند، تصوير‌هايي هستند از زندگي گذشتگان. آدم‌هايي كه بيش از يك قرن پيش در روسيه زندگي مي‌كرده‌اند. داستايفسكي با آن چشم‌هاي تيز‌بين و دقيق‌اش بين آنها گشته و روايت كرده است: تصوير‌هايي نقش زده از زندگي روزمره و آدم‌هاي دور و برش كه چشم را محسور خود مي‌كند. تصوير‌سازي‌هايي خيلي دقيق و كامل از آدم‌ها، طرز رفتار‌شان، از حرف‌هاي‌شان، از آرزو‌هاي‌شان، از زندگي‌شان و...
«در تاريك‌ترين و محقر‌ترين گوشه آپارتمان اوستينيا فيودوروونا مرد سن و سال‌دار و سر‌به‌زيري زندگي مي‌كرد به نام سیمون ايوانوويچ پروخارچين...

آقاي پروخارچين ماهانه فقط پنج روبل اجاره مي‌داد، چون شغل دولتي بي‌اهميتي داشت كه مواجبش نيز به همان نسبت ناچيز بود، و اصلا توجيه نداشت كه اوستينيا فيودوروونا اجاره‌اي بيش از همين پنج روبل از او توقع داشته باشد. عده‌اي حتي مي‌گفتند كه ملاحظات شخصي خانم صاحبخانه در اين قرار و مدار موثر بوده، اما به كوري چشم همه كساني كه پشت سر آقاي پروخارچين چنين حرفي مي‌زدند، او محبوب خانم صاحبخانه شده بود... البته محبوب به معني محترمانه و شرافتمندانه‌اش.» (صفحه ۲۷ كتاب.)

كتاب «روياي آدم مضحك» در يك سبك داستان نويسي هم توقف نمي‌كند. بعضي داستان‌ها رئاليسمي تولستوي‌وار دارند (‌آقاي پروخارچين، پولزونكوف) بعضي داستان‌ها آدم را ياد نوشته‌هاي چخوف مي‌اندازند (درخت كريسمس و ازدواج) و بعضي داستان‌ها طنزي سوررئال در خود دارند (كروكوديل، روياي آدم مضحك) و در عين حال بعضي داستان‌ها تلخي فيلم‌هاي جشنواره‌اي امروزي را به ياد خواننده خود مي‌آورند (ماري ‌دهقان) و بعضي داستان‌ها ملالتي بي‌پايان را در خود نهفته دارند (دزد شرافتمند: راوي داستان همه‌اش از تعريف داستان طفره مي‌رود، طوري كه حوصله بقيه شخصيت‌هاي داستان هم از دست او سر مي‌رود.)‌ اين تنوع سبك، با وجود اينكه داستان‌ها را به سمت و سو‌هاي مختلفي مي‌فرستد، اما در پايان همه را در يك واقعيت دور هم جمع مي‌كند: رئاليسم كه در ته‌ همه داستان‌هاي كتاب هست: رئاليسم به اسم روسيه. روسيه زمان تزاري كه ظاهرا هر قسمت‌اش الهام‌بخش نگارش ‌ مهم‌ترين كتاب‌هاي قرن نوزدهم جهان شده است.

كار اصلي داستايفسكي داستان كوتاه نيست. با اين حال، داستان‌هاي كوتاه او را مي‌توان در ميان بهترين‌ كلاسيك‌هاي روس جاي داد و حتي مي‌توانند جايگاهي جهاني از آن خود داشته باشند، حتي بدون در نظر گرفتن نام‌هاي رمان‌هاي مشهوري كه داستايفسكي نوشته است، داستان‌هاي كوتاه‌اش زيبا و جذاب هستند. به شرطي كه حوصله روايت‌هاي كلاسيك‌وار پر از توصيف و ديالوگ‌هاي طولاني را داشته باشي و تا آخر داستان‌ها پيش بروي: جايي كه داستايفسكي چيزي براي به حيرت آوردن تو در آستين خويش نگه داشته است.

***

«چطور چنين تكراري ممكن است، و چرا؟ من فقط زميني را كه ترك كرده‌ام دوست دارم و فقط آن زمين را مي‌توانم دوست داشته باشم، همان زميني كه آغشته به خون من است، من ناسپاس بيچاره كه به قلبم شليك كرده‌ام و به حياتم خاتمه داده‌ام. اما من هيچ وقت نشده بود كه زمين را دوست نداشته باشم. هيچ وقت، حتي آن شب كه تركش مي‌كردم شايد پر‌شور‌تر از هر زمان ديگري دوستش مي‌داشتم. آيا در اين زمين جديد رنج هست؟ در زمين ما، فقط با رنج و از طريق رنج مي‌توانيم واقعا عشق بورزيم! راه ديگري براي عشق‌وزريدن نمي‌شناسيم. عشق ديگري نمي‌شناسيم.

من براي عشق‌ورزيدن بايد رنج بكشم. همين لحظه، همين دم، محتاج و تشنه اين هستم كه با گونه‌هاي غرق در اشك، بر زمين بوسه بزنم. فقط همان زميني كه تركش كرده‌ام. زندگي در هيچ زمين ديگري را نه مي‌خواهم و نه قبول مي‌كنم...» (صفحه ۲۲۹ كتاب)